احکام شک درنماز های واجب؟
آیت الله سیستانی:
نکته: قبل از بیان احکام شکهای نماز، تعریف شک و گمان به عنوان مقدّمه ذکر میشود:
«شک»، عبارت است از اینکه فرد بین دو یا چند طرف قضیّه، بهطور مساوی و برابر تردید داشته باشد؛ مثل اینکه تردید داشته باشد که در رکعت دوّم است یا سوّم و هر دو طرف برای او مساوی باشد و نتواند یک طرف را بر دیگری ترجیح دهد.
«گمان»، عبارت است از اینکه فرد بین دو یا چند طرف قضیّه تردید داشته باشد؛ ولی احتمال یک طرف نسبت به موارد دیگر، بیشتر باشد؛ مثل اینکه (30) درصد احتمال بدهد که در رکعت سوّم است و (70) درصد احتمال بدهد که در رکعت چهارم است که احتمال قویتر (70 درصد)، در اینجا گمان یا ظنّ نامیده میشود.
شکهای نماز چند نوع است:
1. شکهایی که نماز را باطل میکند (هشت مورد)؛
2. شکهایی که نباید به آنها اعتنا کرد (شش مورد)؛
3. شکهای صحیح که اگر نمازگزار بر طبق احکامی که ذکر خواهد شد، عمل نماید، نمازش صحیح خواهد بود (یازده مورد). بنابراین، مجموع شکهای نماز «بیست و پنج» مورد میباشد.
شایان ذکر است، شکهای باطل کننده و شکهای صحیح همگی در مورد رکعتهای نماز است و شکهایی که نباید به آنها اعتنا کرد، شامل شک در رکعتها و غیر رکعتها میباشد.
هنگامی که شکّی در رکعات نماز ایجاد میشود، چه شک از اقسام شکهای باطل کننده باشد و چه از اقسام شکهای صحیح، نمازگزار نمیتواند فوراً به احکام آن شک عمل نماید؛ بلکه لازم است قدری فکر کند تا در صورتی که به گمان یا اطمینان دست پیدا نمود، بر طبق آن عمل کند و چنانچه به نتیجهای نرسید و همچنان در شکّ خود باقی ماند، در این صورت به احکام شکّیات عمل نماید.
مورد اول شک هایی که نماز را باطل میکند:
شکهایی که نماز را باطل میکند از این قرار است:
اوّل: شک در شمارۀ رکعتهای نماز دو رکعتی واجب؛ مثل نماز صبح و نماز مسافر، ولی شک در شمارۀ رکعتهای نماز مستحب و نماز احتیاط، نماز را باطل نمیکند.
دوّم: شک در شمارۀ رکعتهای نماز سه رکعتی.
سوّم: آنکه فرد در نماز چهار رکعتی، شک کند یک رکعت خوانده یا بیشتر.
چهارم: آنکه در نماز چهار رکعتی قبل از وارد شدن به سجدۀ دوّم، شک کند دو رکعت خوانده یا بیشتر.
پنجم: شک بین دو و پنج، یا دو و بیشتر از پنج.
ششم: شک بین سه و شش، یا سه و بیشتر از شش.
هفتم: شک در رکعتهای نماز، طوری که فرد اصلاً نداند چند رکعت خوانده است؛ (البتّه این شک در حقیقت مورد مستقلّی نیست، بلکه جزء موارد دیگر مثل شک بین یک رکعت و بیشتر میباشد).
هشتم: شک بین چهار و شش، یا چهار و بیشتر از شش، به تفصیلی که خواهد آمد.
مورد دوم شک هایی نباید به ان ها اعتنا کرد:
شکهایی که نباید به آنها اعتنا کرد از این قرار است:
اوّل: شک در چیزی که محلّ بهجا آوردن آن گذشته است، مثل آنکه در رکوع شک کند که حمد را خوانده یا نه.
دوّم: شک بعد از سلام نماز.
سوّم: شک بعد از گذشتن وقت نماز.
چهارم: شکّ کثیر الشک، یعنی کسی که زیاد شک میکند.
پنجم: شکّ امام در شمارۀ رکعتهای نماز در صورتی که مأموم شمارۀ آنها را بداند. همچنین، شکّ مأموم در صورتی که امام شمارۀ رکعتهای نماز را بداند.
ششم: شک در نمازهای مستحبّی و نماز احتیاط.
شک در چیزى که محلّ آن گذشته است:
مسئله اول:اگر انسان در بین نماز شک کند که یکی از کارهای واجب آن را انجام داده یا نه، مثلاً شک کند که حمد خوانده یا نه، چنانچه مشغول کاری باشد که بین آن کار و کار قبلی، ترتیب شرعی است (طوری که چنانچه آن کار قبلی را عمداً ترک کرده باشد، شرعاً نباید مشغول این کار شود)، به شک خود اعتنا نکند (این شک، شک بعد از محل است). بنابراین، اگر نمازگزار در حال خواندن سوره، شک کند حمد را خوانده یا نه، در این حال به شکّش اعتنا نمیکند و در مورد این حکم، فرقی نیست که عمل بعد، جزء واجب یا مستحب یا مقدّمه باشد؛
امّا اگر نمازگزار وارد عمل بعد نشده (و به اصطلاح در محلّ است)، باید آنچه را که در انجام آن شک کرده، بهجا آورد؛ مثلاً اگر شک کند که حمد را خوانده یا نه، در حالی که هنوز مشغول خواندن سوره نشده است، باید حمد را بخواند.
همچنین، اگر وارد عمل بعد شده، ولی بین عمل بعد و جزء مشکوک قبلی، ترتیب شرعی نیست، باید آنچه را که در انجام آن شک کرده بهجا آورد، مثلاً اگر در سجده مشغول گفتن ذکر شریف صلوات است و شک میکند که ذکر واجب سجده را گفته یا نه، باید به شکّش اعتنا کرده و ذکر واجب سجده را بگوید، زیرا در سجده مستحب است قبل یا بعد از ذکر واجب سجده، صلوات بفرستد و بین ذکر سجده و صلوات، ترتیب شرعی نیست.
آنچه در این مسأله ذکر شد، در همۀ نمازها جاری است و شامل نماز واجب و نماز مستحب، نماز ادا و نماز قضا، نماز یومیّه و نماز آیات و مانند آن میشود.
مسئله دوم:کسی که در گفتن تکبیرة الاحرام شک دارد در حالی که مشغول گفتن «أَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیٖم» یا خواندن قرائت است، نباید به شکّ خود اعتنا نماید.
مسئله سوم: اگر هنگام قرائت حمد و سوره در بین خواندن آیهای شک کند که آیۀ قبل را خوانده یا نه، یا وقتى که آخر آیه را میخواند شک کند که اوّل آن را خوانده یا نه، به شکّ خود اعتنا نکند.
مسأله چهارم: اگر نمازگزار در حال رفتن به سمت رکوع شک نماید که حمد و سوره یا سورۀ تنها را خوانده یا نه، به شکّش اعتنا نکند. همچنین، اگر در حال خواندن قنوت در رکعت دوّم شک نماید حمد و سوره یا سوره را خوانده یا نه، به شکّ خود اعتنا ننماید.
مسأله پنجم: اگر بعد از رکوع یا سجود شک کند که کارهاى واجب آن، مانند ذکر و آرام بودن بدن را انجام داده یا نه، باید به شکّ خود اعتنا نکند.
مسأله ششم: اگر نمازگزار در حالی که به سمت سجده میرود شک کند که رکوع کرده یا نه، باید به شکّ خود اعتنا نکند. همچنین اگر در حالی که به سمت سجده میرود شک کند که بعد از رکوع ایستاده یا نه، به شکّ خود اعتنا نکند.
مسأله هفتم: اگر نمازگزار شک کند یک سجده انجام داده یا دو سجده، در صورتی که در محل است و وارد عمل بعد نشده، باید یک سجدۀ دیگر انجام دهد؛
امّا اگر شک، بعد از وارد شدن در عمل بعد باشد و بین عمل بعد و جزء مشکوک قبلی، ترتیب شرعی باشد، مثل اینکه مشغول خواندن تشهّد شده است یا در حال برخاستن برای رکعت بعد است، در این صورت به شکّ خود اعتنا نکند و نماز را ادامه دهد.
مسأله هشتم:اگر در حال برخاستن شک کند که سجده یا تشهّد را بهجا آورده یا نه، باید به شکّ خود اعتنا نکند.
مسأله نهم:اگر نمازگزار در حالی که مشغول گفتن صلوات تشهّد است، در گفتن یا نگفتن شهادتین تشهّد شک کند، به شکّ خود اعتنا نکند. همچنین، اگر در حالی که مشغول گفتن سلام است، در خواندن یا نخواندن تشهّد یا قسمتی از آن شک کند، به شک خویش اعتنا ننماید.
مسأله دهم:اگر نمازگزار شک کند که سلام نماز را گفته یا نه، چنانچه مشغول تعقیب نماز یا مشغول نماز دیگر شده، یا عملی که با نماز سازگاری ندارد انجام داده، باید به شکّ خود اعتنا نکند و اگر قبل از اینها شک کند، باید سلام را بگوید و اگر بعد از تمام شدن سلام، شک کند که سلام را درست گفته یا نه، به شکّ خود اعتنا نکند، هرچند مشغول عمل دیگری نشده باشد.
مسأله یازدهم:اگر نمازگزار در بین نماز شک در نیّت نماز کند، چنانچه میداند فعلاً نیّت نماز دارد و شکّ او نسبت به اجزای قبلی است، به شکّ خود اعتنا نکرده و نمازش را ادامه دهد. به عنوان مثال، کسی که شک در نیّت نماز صبح کرده، در حالی که در رکوع است و میداند رکوع را به نیّت نماز صبح انجام داده است، در این حال نمازش را ادامه داده و صحیح است.
مسأله دوازدهم: کسى که نشسته یا خوابیده نماز میخواند، اگر موقعى که حمد یا تسبیحات میخواند شک کند که سجده یا تشهّد را بهجا آورده یا نه، باید به شکّ خود اعتنا نکند و اگر پیش از آنکه مشغول حمد یا تسبیحات شود، شک کند که سجده یا تشهّد را بهجا آورده یا نه، باید بهجا آورد.
مسأله سیزدهم: اگر فرد نمازگزار شک کند که یکى از رکنهاى نماز را بهجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کارى که بعد از آن است نشده، باید آن را بهجا آورد؛ مثلاً اگر پیش از خواندن تشهّد شک کند که دو سجده را بهجا آورده یا نه، باید بهجا آورد و چنانچه بعد یادش بیاید که آن رکن را بهجا آورده، چون رکن زیاد شده، نمازش – بنابر احتیاط لازم – باطل است.
مسأله چهاردهم: اگر فرد شک کند عملى را که رکن نیست بهجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کارى که بعد از آن است نشده، باید آن رابجا آورد؛ مثلاً اگر پیش از خواندن سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه، باید حمد را بخواند و اگر بعد از انجام آن یادش بیاید که آن را بهجا آورده بود، چون رکن زیاد نشده، نمازش صحیح است.
مسأله پانزدهم:اگر فرد شک کند که رکنی را بهجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کاری که بعد از آن است شده باشد، باید به شکّ خود اعتنا نکند؛ مثلاً مشغول تشهّد است و شک میکند که دو سجده را بهجا آورده یا نه و چنانچه بعداً یادش بیاید که آن رکن را بهجا نیاورده، در صورتی که مشغول رکن بعد نشده، باید آن را و آنچه بعد از آن است را بهجا آورد؛ ولی اگر مشغول رکن بعد شده، نمازش بنابر احتیاط لازم باطل است.
به عنوان مثال، اگر قبل از رکوع رکعت بعد یادش بیاید که دو سجده را بهجا نیاورده است، باید دو سجده و آنچه بعد از آن است را بهجا آورد و اگر در رکوع یا بعد از آن یادش بیاید، نمازش چنان که ذکر شد، باطل است.
مسأله شانزدهم:اگر نمازگزار شک کند عملی را که رکن نیست بهجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کاری که بعد از آن است شده باشد، به شکّ خود اعتنا نکند، مثلاً موقعی که مشغول خواندن سوره است، شک کند که حمد را خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نکند و اگر بعد یادش بیاید که آن را بهجا نیاورده، در صورتی که مشغول رکن بعد نشده، باید آن را و آن چه بعد از آن است را بهجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده، نمازش صحیح است.
بنابراین، اگر نمازگزار مثلاً در قنوت نماز واجب، یادش بیاید که حمد را نخوانده، باید حمد و سوره را بخواند و اگر در رکوع یادش بیاید، نمازش صحیح است.
شک بعد از سلام:
اگر نمازگزار بعد از سلام نماز شک کند نماز را بهطور صحیح بهجا آورده یا نه، خواه شک مربوط به عدد رکعتهای نماز باشد، یا شرایط نماز مانند قبله و طهارت، یا اجزای نماز مانند رکوع و سجود، به شکّ خود اعتنا نمیکند. بنابراین، اگر نمازگزار بعد از سلام نماز، شک کند رکوع کرده یا نه، یا شک کند رو به قبله نماز خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
همچنین، اگر نمازگزار بعد از سلام نماز مغرب شک کند سه رکعت نماز خوانده یا چهار رکعت، یا بعد از سلام نماز چهار رکعتی شک کند که چهار رکعت خوانده یا پنج رکعت، به شکّ خود اعتنا نکند؛ ولی اگر نمازگزار بداند که نمازش کامل نیست و شکّ وی از شکهایی باشد که اگر در بین نماز پیش میآمد آن را باطل میکرد، مثلاً بعد از سلام نماز چهار رکعتی، شک کند که سه رکعت خوانده یا پنج رکعت، نمازش باطل است؛ امّا اگر بعد از سلام، شکّی برایش پیش آید که اگر در بین نماز بود، از شکهای صحیح به حساب میآمد؛ مثلاً بعد از سلام نماز چهار رکعتی شک کند دو رکعت خوانده یا سه رکعت، در این صورت اگر از حالت نمازگزار خارج نشده یا کاری که عمدی یا سهوی آن مبطل نماز است انجام نداده، حکم بین نماز را دارد. بنابراین، میتواند بنا را بر سه گذاشته و یک رکعت دیگر بهجا آورد، سپس نماز احتیاط خوانده و به سبب سلام بیجا، بنابر احتیاط واجب سجدۀ سهو بهجا آورد.
شک بعد از وقت:
مسأله اول: اگر فرد بعد از گذشتن وقت نماز، شک کند نماز خوانده یا نه، یا گمان کند که نخوانده، خواندن آن لازم نیست؛ ولی اگر پیش از گذشتن وقت شک کند که نماز خوانده یا نه، هرچند گمان کند که خوانده است، باید آن نماز را بخواند، مگر آنکه در این مورد وسواسی یا کثیر الشک باشد، که در این صورت به شکّش اعتنا نمیکند.
مسأله دوم: اگر انسان بعد از گذشتن وقت، شک کند نماز را درست خوانده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
مسأله سوم: اگر فردی که نماز عصرش را نخوانده، در وقت مخصوص به نماز عصر شک نماید که نماز ظهر را خوانده یا نه، باید نماز عصر را بخواند و لازم نیست قضای نماز ظهر را انجام دهد؛ امّا اگر فردی در وقت مخصوص نماز عصر شک نماید که نماز ظهر و عصرش را خوانده است یا نه، باید نماز عصر را بخواند و بنابر احتیاط واجب، قضای نماز ظهر را نیز انجام دهد. حکمی که در این مسأله ذکر شد، در مورد نماز مغرب و عشاء نیز جاری میشود.
مسأله پنجم:اگر فرد بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار رکعت نماز خوانده، ولی نداند به نیّت ظهر خوانده یا به نیّت عصر، باید چهار رکعت نماز قضا به نیّت نمازی که بر او واجب است (نیّت ما فی الذمّه) بخواند.
مسأله ششم: اگر فرد بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشاء، بداند تنها یک نماز خوانده، ولی نداند سه رکعتی خوانده یا چهار رکعتی، باید قضای نماز مغرب و عشاء، هر دو را بخواند.
شک هایی درنماز چهار رکعتی و وظیفه نمازگذار:
مورد اوّل: شک بین دو و سه:
اگر نمازگزار بعد از وارد شدن به سجدۀ دوّم شک کند دو رکعت خوانده یا سه رکعت، باید بنا بگذارد که سه رکعت خوانده است و یک رکعت دیگر بخواند و نماز را تمام کند و بعد از نماز، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد و بنابر احتیاط واجب دو رکعت نشسته کافی نیست.
چنانچه این شک، قبل از وارد شدن به سجدۀ دوّم پیش آید، مثل حال ایستاده یا رکوع یا سجدۀ اوّل یا بین دو سجده، نماز باطل است
مورد دوّم: شک بین دو وچهار:
اگر نمازگزار بعد از وارد شدن به سجدۀ دوّم، شک بین دو و چهار نماید، باید بنا بگذارد چهار رکعت خوانده و نماز را تمام کند و بعد از نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بخواند.
چنانچه این شک، قبل از وارد شدن به سجدۀ دوّم پیش آید – مثل حال ایستاده یا در رکوع یا در سجدۀ اوّل یا بین دو سجده – نماز باطل است.
مورد سوّم: شک بین سه و چهار:
اگر نمازگزار شک بین سه و چهار نماید، در هر جای نماز باشد، باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز مخیّر است یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نماز احتیاط نشسته بهجا آورد، هرچند احتیاط مستحب است دو رکعت نماز احتیاط نشسته را انتخاب نماید.
مورد چهارم: شک بین سه و پنج در حال ایستاده:
اگر نمازگزار شک بین سه و پنج، در حال ایستاده نماید، باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بدهد و در این حال به دستور شکّ دو و چهار عمل نماید؛ یعنی دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بهجا آورد؛ چنانچه این شک در رکوع یا بعد از رکوع یا در حال نشسته پیش آید، نماز باطل است.
مورد پنجم: شک بین چهار و پنج در حال ایستاده:
اگر نمازگزار شک بین چهار و پنج در حال ایستاده نماید، باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بدهد و در این حال به دستور شکّ سه و چهار عمل نماید؛ یعنی مخیّر است یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نماز احتیاط نشسته بهجا آورد، هرچند احتیاط مستحب است دو رکعت نماز احتیاط نشسته را انتخاب نماید.
مورد ششم: شک بین چهار و پنج در حال نشسته:
اگر نمازگزار بعد از وارد شدن به سجدۀ دوّم شک بین چهار و پنج نماید، باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز سجدۀ سهو بهجا آورد و بهطور کلّی، این حکم در هر موردی که طرف کمتر شک چهار رکعت باشد، مثل شک بین چهار و شش نیز جاری است، آنچنان که خواهد آمد.
شایان ذکر است، چنانچه این شک در رکوع یا بعد از رکوع یا در سجدۀ اوّل یا بین دو سجده، قبل از وارد شدن به سجدۀ دوّم پیش آید، نماز باطل است.
مورد هفتم: شک بین چهار و شش در حال نشسته:
اگر نمازگزار بعد از وارد شدن به سجدۀ دوّم، شک بین چهار و شش نماید، باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز سجدۀ سهو بهجا آورد.
شایان ذکر است، چنانچه این شک در حال ایستاده یا در رکوع یا بعد از رکوع یا در سجده اوّل یا بین دو سجده، قبل از وارد شدن به سجدۀ دوّم پیش آید، نماز باطل است.
مورد هشتم: شک بین پنج و شش در حال ایستاده:
اگر نمازگزار شک بین پنج و شش در حال ایستاده نماید، باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بدهد و به دستور شکّ چهار و پنج نشسته عمل نماید، یعنی بعد از نماز سجدۀ سهو بهجا آورد.
مورد نهم: شک بین دو و سه و چهار:ج در حال ایستاده:
اگر نمازگزار بعد از وارد شدن به سجدۀ دوّم، شک بین دو و سه و چهار نماید، باید بنا را بر چهار بگذارد و بعد از نماز دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و پس از آن، دو رکعت نماز احتیاط نشسته بهجا آورد.
شایان ذکر است، چنانچه این شک در حال ایستاده یا در رکوع یا بعد از رکوع یا در سجدۀ اوّل یا بین دو سجده یا قبل از وارد شدن به سجدۀ دوّم پیش آید، نماز باطل است.
مورد دهم: شک بین سه و چهار و پنج در حال ایستاده:
اگر نمازگزار شک بین سه و چهار و پنج در حال ایستاده نماید، باید بنشیند و تشهّد بخواند و بعد از سلام نماز به دستور شکّ دو و سه و چهار عمل نماید؛ یعنی دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و بعد، دو رکعت نماز احتیاط نشسته بهجا آورد.
مورد یازدهم: شک بین سه و چهار و پنج در حال نشسته:
اگر نمازگزار پس از وارد شدن به سجدۀ دوّم، شک بین سه و چهار و پنج نماید، باید به دستور شکّ سه و چهار و شکّ چهار و پنج عمل نماید، یعنی یک رکعت نماز احتیاط ایستاده، یا دو رکعت نماز احتیاط نشسته بهجا آورد، سپس سجدۀ سهو بهجا آورد.
بهطور کلّی، در هر موردی که نمازگزار پس از وارد شدن به سجدۀ دوّم شک کند بین چهار رکعت و کمتر از آن و زیادتر از آن، میتواند در وسعت وقت بنا را بر چهار بگذارد و وظیفۀ هر دو شک را انجام دهد، یعنی هم به جهت احتمال آنکه از چهار رکعت کمتر خوانده باشد، نماز احتیاط بخواند و هم به جهت احتمال آنکه بیش از چهار رکعت بهجا آورده باشد، بعد از آن، سجدۀ سهو بهجا آورد.
شایان ذکر است، چنانچه این شک در حال رکوع یا بعد از رکوع یا در سجده اوّل یا بین دو سجده، قبل از داخل شدن در سجدۀ دوّم پیش آید، نماز باطل است.
مسئله:در شکهای صحیحی که نمازگزار موظّف است از حالت ایستاده بنشیند، مثل شکّ چهار و پنج در حال ایستاده، احتیاط مستحب آن است که نمازگزار برای قیام بیجا سجدۀ سهو انجام دهد.
آیت الله مکارم شیرازی:
نکته:
شکيّات نماز 23 قسم است:1ـ شکهايى که نماز را باطل مى کند و آن 8 قسم است.2ـ شکهايى که نبايد به آن اعتنا کرد و آن 6 قسم است.3ـ شکهاى صحيح و آن 9 قسم است که شرح همه آنها در مسائل آينده به خواست خدا مى آيد
شک های که نماز را باطل میکند:
شکهاى هشتگانه اى که نماز را باطل مى کند به شرح زير است:1ـ شک در رکعتهاى نماز دو رکعتى مانند نماز صبح و نماز مسافر، ولى شک در نمازهاى مستحب دو رکعتى نماز را باطل نمى کند.2ـ شک در رکعتهاى نماز سه رکعتى (مغرب).3ـ شک در نماز چهار رکعتى هرگاه يک طرف شک ،يک باشد، مثل اين که شک کند يک رکعت خوانده يا سه رکعت. 4ـ شک در نمازهاى چهار رکعتى پيش از تمام شدن سجده دوم در حالى که يک طرف شک دو باشد (مانند شک دو و سه قبل از اتمام دو سجده).5ـ شک بين دو و پنج يا بيشتر از پنج.6ـ شک بين سه و شش يا بيشتر (البتّه اين شکها کمتر اتّفاق مى افتد ولى در عين حال بايد حکم آن روشن شود).7ـ شک بين چهار و شش يا بيشتر، ولى در اينجا احتياط واجب آن است که مانند شک چهار و پنج عمل کند، يعنى بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز دو سجده سهو به جا آورد و سپس نماز را دوباره بخواند.8ـ شک در عدد رکعتهاى نماز که اصلاً نداند چند رکعت خوانده است.
شک های صحیح:
چنانچه گفته شد شک در عدد رکعتهاى نمازهاى چهار رکعتى در نُه صورت صحيح است:اوّل ـ شک ميان «دو و سه» بعد از سر برداشتن از سجده دوم: بايد بنابگذارد که سه رکعت خوانده و يک رکعت ديگر بخواند و نماز را تمام کند و بعد از نماز، يک رکعت نماز احتياط ايستاده به دستورى که بعداً گفته مى شود به جا آورد و اگر در سجده دوم بعد از ذکر واجب شک کند بنا بر احتياط واجب همين دستور را عمل کند، بعداً نماز را هم اعاده نمايد (اين حکم در تمام مواردى که شک بايد بعد از تمام کردن سجده دوم باشد جارى است).دوّم ـ شک ميان «سه و چهار»: که در هر جاى نماز باشد بنابر چهار مى گذارد و نماز را تمام کرده و بعداًزآن يک رکعت نماز احتياط ايستاده، يا دو رکعت نشسته، به جا مى آورد.سوم ـ شک ميان «دو و چهار» بعد از سر برداشتن از سجده دوم: که بايد بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد دو رکعت نماز احتياط ايستاده بخواند.چهارم ـ شک ميان «دو و سه و چهار» بعد از سر برداشتن از سجده دوم: بايد بنا را بر چهار بگذارد و بعد از نماز، دو رکعت نماز احتياط ايستاده، سپس دو رکعت نشسته به جا آورد.پنجم ـ شک ميان «چهار و پنج» بعد از سر برداشتن از سجده دوم: بنا را بر چهار مى گذارد و نماز را تمام مى کند و بعد از آن دو سجده سهو به جا مى آورد.ششم ـ شک ميان «چهار و پنج» در حال ايستاده: بايد بنشيند تا شک او تبديل به سه و چهار شود و بنا را بر چهار مى گذارد و نماز را تمام مى کند بعد يک رکعت نماز احتياط ايستاده، يا دو رکعت نشسته به جا مى آورد و احتياط واجب آن است که نماز را نيز اعاده کند.هفتم ـ شک بين «سه و پنج» در حال ايستاده: بايد بنشيند و شک او به دو و چهار برمى گردد، بنا را بر چهار مى گذارد و نماز را تمام مى کند، سپس دو رکعت نماز احتياط ايستاده به جا مى آورد و بنابر احتياط واجب اصل نماز را نيز اعاده مى کند.هشتم ـ شک بين «سه و چهار و پنج» در حال ايستاده: بايد بنشيند و شک او به دو و سه و چهار برمى گردد، بنا را بر چهار مى گذارد و نماز را تکميل کرده، سپس دو رکعت نماز احتياط ايستاده و بعد دورکعت نشسته به جا مى آورد و احتياطاً اصل نماز را اعاده مى کند.نهم ـ شک ميان «پنج و شش» در حال ايستاده: بايد بنشيند و شک او به چهار و پنج بر مى گردد، نماز را تمام کرده و دو سجده سهو به جا مى آورد و بنابر احتياط اصل نماز را اعاده مى کند.
وظیفه نماز گزار یعد شک های صحیح:
هرگاه يکى از شکهاى صحيح براى انسان پيش آيد نمى تواند نماز را بشکند، بلکه بايد به دستورهاى بالا عمل کند و در مورد تمام شکها بايد قبلاً کمى فکر کند اگر يقين به هيچ طرف حاصل نشد و يا گمان در مواردى که معتبر است بر هيچ طرف قرار نگرفت، چنانچه از شکهاى باطل باشد نماز را رها مى کند و اگر از شکهاى صحيح باشد به دستور آن عمل مى نمايد.
شک هایی که اعتبار ندارد:
شک بعد از عمل:
مسأله اول:هرگاه در اثناء نماز بعد از گذشتن محل چيزى، شک کند آن را به جا آورده يا نه مثل اين که بعد از داخل شدن در رکوع، شک در حمد و سوره کند و يا بعد از ورود در سجده شک در رکوع کند، در هيچ يک از اين موارد نبايد به شکّ خود اعتنا کند، خواه جزء بعدى رکن باشد يا غير رکن.
شک کسی که خوابیده نماز میخواند:
کسى که نشسته يا خوابيده نماز مى خواند هرگاه موقعى که حمد و تسبيحات مى خواند شک کند سجده يا تشهّد را به جا آورده يانه، بايد اعتنا نکند، امّا اگر پيش از آن که مشغول حمد و تسبيحات شود شک کند بايد به جا آورد.
شک در ایات حمد سوره:
کسى که نشسته يا خوابيده نماز مى خواند هرگاه موقعى که حمد و تسبيحات مى خواند شک کند سجده يا تشهّد را به جا آورده يانه، بايد اعتنا نکند، امّا اگر پيش از آن که مشغول حمد و تسبيحات شود شک کند بايد به جا آورد.
کسی که به واسطه شک ناخواسته عملی را دو بار انجام می دهد:
هرگاه قبل از گذشتن محل، شک کند و برگردد و به جا آورد، بعد معلوم شود آن جزء را انجام داده بود و بار دوم اضافه بوده، اگر رکن باشد نمازش باطل مى شود و اگر رکن نباشد صحيح است.
شک گفتن ذکر واجب بعد از رکوع سجده:
هرگاه بعد از رکوع يا سجود بداند ذکر واجب را گفته امّا نمى داند با شرايط و بطور صحيح انجام داده يا نه، به شکّ خود اعتنا نکند.
وظیفه کسی که طبق دستورات شرط عمل نکرده:
هرگاه بعد از گذشتن محل، شک کند و طبق دستور، اعتنا نکرده و بگذرد، بعد متوجّه شود که آن عمل مشکوک را انجام نداده، هرگاه وارد رکن بعد نشده بايد برگردد و به جا آورد و اگر وارد رکن بعد شده نمازش صحيح است، مگر آن که آن جزء مشکوکى که ترک شده رکن باشد.
شک در بجا اوردن تشهد در حال برخاستن:
اگر در حال برخاستن شک کند تشهّد را به جا آورده يا نه يا در حالى که به سجده مى رود شک کند رکوع را به جا آورده يا نه احتياط واجب آن است که برگردد و به جا آورد.
کسی که شک کند سلام نماز را گفته یا نه ویا اینکه درست خوانده:
هرگاه شک کند که «سلام» نماز را گفته يا نه يا شک کند درست گفته يا نه چنانچه وارد نماز ديگرى شده، يا مشغول کارى است که نماز را به هم مى زند،و از حال نمازگزار بيرون رفته بايد به شکّ خود اعتنا نکند و اگر پيش از اينهاست بايد برگردد و سلام را بگويد.
شک در بجا اوردن رکوع در حالی که سجده میرود:
اگر در حال برخاستن شک کند تشهّد را به جا آورده يا نه يا در حالى که به سجده مى رود شک کند رکوع را به جا آورده يا نه احتياط واجب آن است که برگردد و به جا آورد.
شک بعد از سلام:
هرگاه بعد از سلام نماز شک کند که نمازش صحيح بود يا نه خواه شک مربوط به عدد رکعتهاى نماز باشد يا شرايط نماز، مانند قبله و طهارت و يا اجزاى نماز مانند رکوع و سجود، به شکّ خود اعتنا نمى کند.
شک از وقت:
مسأله اول:هرگاه بعد از گذشتن وقت نماز شک کند که نماز را خوانده يا نه يا حتّى گمان کند نخوانده است، به شک اعتنا نکند، ولى هرگاه پيش از گذشتن وقت نماز شک کند، بايد نماز را به جا آورد، حتّى اگر گمان دارد نماز را خوانده کافى نيست
مسأله دوم:هرگاه بعد از گذشتن وقت نمازظهر و عصر بداند فقط چهار رکعت نماز خوانده، ولى نداند به نيّت ظهر بوده يا عصر بايد چهار رکعت نماز قضا به نيّت ما فى الذّمّه (يعنى نمازى که بر او واجب است) خواه ظهر يا عصر به جا آورد، امّا اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشا بداند يکى از آن دو نماز را به جا آورده ولى نداند مغرب بوده يا عشا بايدهم نماز مغرب را قضا کند و هم عشا را.
شک امام ماموم:
مسأله اول:اگر امام جماعت در عدد رکعتهاى نماز شک کند، مثلاً نداند سه رکعت خوانده يا چهاررکعت هرگاه مأموم بداند چهار رکعت خوانده با علامتى به امام مى فهماند و امام بايد مطابق آن عمل کند و بعکس اگر امام مى داند چند رکعت خوانده، ولى مأموم شک مى کند، بايد از امام پيروى کند و به شکّ خود اعتنا نکند.
مسأله دوم:براى آگاه کردن امام ممکن است به عدد رکعات نماز دست بر زانو بزند، يا «اللّه اکبر» بگويد و يا به هر ترتيب ديگر که سخن گفتن و کارى بر خلاف نماز انجام دادن در آن نباشد، ولى نبايد قبل از امام برخيزد و نماز خود را ادامه دهد.
دیگر مسائل از شکیات نماز:
وظیفه کسی که شک کرده دو سجده انجام داده یا نه:
هرگاه مشغول تشهّد است، يا وارد رکعت بعد شده و شک کند آيا دو سجده را به جا آورده يا نه و در همان موقع يکى از شکهايى که اگر بعد از تمام شدن دو سجده اتّفاق بيفتد صحيح است براى او پيش آيد (مثلاً شک ميان دو و سه) بايد بنا بگذارد که سجده ها را به جا آورده و به دستور شک عمل کند و نمازش صحيح است، ولى اگر قبل از گذشتن از محلّ سجده شک کند نمازش باطل است.
ظن در رکعات نماز:
ظن و گمان در رکعات نماز در حکم يقين است، يعنى بايد بنابر گمان بگذارد و نماز را ادامه دهد، ولى اگر در رکعت اوّل و دوم باشد احتياط واجب اين است که نماز را بعداً نيز اعاده کند.
وظیفه کسی که شک او از بین میرود و دوباره شک میکند:
هرگاه شکّ او از بين برود و شکّ ديگرى به جاى آن پيدا شود، بايد به شکّ دوم عمل کند، مثلاً اگر شک در ميان دو و سه بود، بعد يقين کرد سه رکعت را خوانده و شکّ ميان سه و چهار کرد، بايد به دستور شکّ سه و چهار عمل کند.
کسی که گمانش به یک طرف میرود ولی دوباره شک میکند:
هرگاه در ابتدا گمانش به يک طرف قرار گرفت و بعد هر دو مساوى شد و حالت شک پيدا کرد، بايد به دستور شک عمل کند و بعکس اگر نخست حالت شک داشت و بعد گمانش بيشتر به يک طرف شد، بايد مطابق گمان عمل کند، ولى اگر شک از شکهايى است که نماز را باطل مى کند و پا برجا شد بايد نماز را از سر گيرد و مبدّل شدن آن به ظن اثرى ندارد.
وظیفه کسی که نمیداند در چه مورد شک کرده:
هرگاه مى داند در وسط نماز شکّ کرده، امّا نمى داند مثلاً شکّ دو و سه بوده، يا دو و چهار، احتياط واجب آن است که به دستور هر دو عمل کند و نماز را نيز اعاده نمايد.
کسی که ابتدا شک میکند و به یک طرف گمان میبرد:
هرگاه در ابتدا گمانش به يک طرف قرار گرفت و بعد هر دو مساوى شد و حالت شک پيدا کرد، بايد به دستور شک عمل کند و بعکس اگر نخست حالت شک داشت و بعد گمانش بيشتر به يک طرف شد، بايد مطابق گمان عمل کند، ولى اگر شک از شکهايى است که نماز را باطل مى کند و پا برجا شد بايد نماز را از سر گيرد و مبدّل شدن آن به ظن اثرى ندارد.
وظیفه کسی که نشسته نماز میخواند در مورد شک در رکعات:
کسى که نشسته نماز مى خواند اگر شکّى کند که بايد براى آن يک رکعت نماز احتياط ايستاده، يا دورکعت نشسته بخواند، بايد يک رکعت نماز نشسته به جا آورد و اگر شکّى کند که بايد براى آن دو رکعت نماز احتياط ايستاده بخواند بايد دو رکعت نشسته به جا آورد، همچنين در ساير شکها.
کسیه که نمی داند حالتی که برای او پیش امده شک است یا ظن:
کسى که نمى داند حالتى که براى او پيدا شده است شک است يا ظن بايد به احکام شک عمل کند.
وظيفه کسي که براي خواندن نماز احتياط از ايستادن عاجز مي شود:
سى که نماز ايستاده مى خواند اگر موقع خواندن نماز احتياط از ايستادن عاجز شود، بايد مثل کسى که نماز را نشسته مى خواند و حکم آن در مسأله قبل گذشت نماز احتياط را به جا آورد و بعکس کسى که نماز نشسته مى خواند اگر موقع خواندن نماز احتياط بتواند بايستد بايد به وظيفه کسى که نماز را ايستاده مى خواند عمل کند.
آیت الله خامنه ای:
کسی که در رکعت سوم نماز شک کند که قنوت را به جا آورده یا خیر، چه حکمی دارد، آیا نمازش را تمام کند و یا از هنگام شک آن را قطع نماید؟
به شک مذکور اعتنا نمی شود و نماز صحیح است، و در این مورد چیزی بر مکلّف واجب نیست.
آیا در نماز نافله به شک در غیر از رکعت های آن مثل شک در این که یک سجده انجام داده یا دو سجده، اعتنا می شود؟
شک در اقوال و افعال نماز نافله همان حکم شک در اقوال و افعال نماز فریضه را دارد، یعنی اگر از محل آن تجاوز نکرده است، به آن اعتنا می شود و اگر از محل انجام آن تجاوز کرده است، به آن اعتنا نمی شود.
با توجه به این که کثیر الشک نباید به شک خود اعتنا کند، اگر برای او در نماز شکی پیش آمد، وظیفه اش چیست؟
باید بنا بر انجام کاری بگذارد که در آن شک کرده است، مگر آن که انجام آن موجب بطلان نماز شود که در این صورت بنا بر عدم انجام آن می گذارد، بدون این که در این مورد فرقی بین رکعت ها و افعال و اقوال نماز باشد.
اگر شخصی بعد از چند سال متوجه بطلان عبادت هایش شود و یا در آن شک کند، وظیفه اش چیست؟
به شک بعد از عمل اعتنا نمی شود، و در صورت علم به بطلان، واجب است عبادت های قابل تدارک را قضا نماید.
اگر شخصی سهواً بعضی از اجزاء نماز را به جای بعضی دیگر انجام دهد و یا در هنگام نماز نگاهش به جایی بیفتد یا سهواً حرف بزند، آیا نماز او باطل است؟ وظیفه او چیست؟
عمل سهوی در نماز موجب بطلان آن نمی شود، لیکن در بعضی از موارد باعث وجوب سجده سهو یا احکام دیگری می گردد، مگر آنکه رکنی از نماز را کم یا زیاد کند یا صورت نماز را بهم بزند که موجب بطلان نماز می شود.
اگر فردی یک رکعت از نماز را فراموش کند و در رکعت آخر یادش بیاید، مثلاً فکر می کرد که رکعت اول نمازش رکعت دوم است، لذا رکعت سوم و چهارم را هم به جا آورد، و در رکعت آخر متوجه شد که در رکعت سوم است، وظیفه او چیست؟
واجب است هر رکعتی را که بجا نیاورده، قبل از سلام نماز بجا آورد و سپس سلام دهد و در این صورت که تشهد واجب نماز را در محل خود انجام نداده، واجب است برای تشهد فراموش شده دو سجدة سهو بجا آورد و احتیاط آن است که پیش از سجدة سهو، تشهد فراموش شده را قضا کند، و اگر در رکعت سوم به خیال این که در رکعت آخر است سلام داده بنابر احتیاط واجب دو سجده سهو دیگر نیز به جا آورد، و این دو سجده سهو باید بعد از قضای تشهد انجام شود.
برای مکلّف دانستن تعداد رکعت های نماز احتیاط، که یک رکعت است یا دو رکعت، چگونه ممکن است؟
تعداد رکعت های نماز احتیاط به مقدار کمبود احتمالی در نماز است. بنا بر این در شک بین دو و چهار، دو رکعت نماز احتیاط، واجب است؛ و در شک بین سه و چهار، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته، واجب است.
اگر کلمه ای از ذکرهای نماز یا آیات قرآنی یا دعاهای قنوت، سهواً غلط خوانده شود، آیا سجده سهو واجب می شود؟
واجب نیست.
